Ermeni asıllı petrol kralı Kalust Sarkis Gülbenkyan’ın (Calouste Sarkis Gulbenkian) adını taşıyan vakıf, 1 milyon avro tutarındaki “İnsanlık Ödülü”nü, fosil yakıtın baş düşmanı olarak tanınan iklim aktivisti Greta Thunberg’e verdi.
RT’de yer alan habere göre 1955’te yaşamını yitiren petrol kralı Kalust Sarkis Gülbenkyan’ın adını taşıyan vakıf, fosil yakıtın baş düşmanı olarak ünlenen 17 yaşındaki İsveçli iklim aktivisti Greta Thunberg’e 1 milyon avroluk “İnsanlık Ödülü”nü verdi.
Sorun şu ki, söz konusu vakfın kurucusu olan Gülbenkyan, Batı devletlerinin Irak petrolünü sömürmesinin yolunu açan büyük bir petrol sanayicisiydi. Geliştirdiği petrol şirketlerinin yüzde beş hissesini tutma politikası nedeniyle Gülbenkyan’ın takma adı “Bay yüzde beş” idi.
Jüri başkanı Jorge Sampaio, “Thunberg genç kuşakları iklim değişikliği konusunda harekete geçirebilmiş olan zamanımızın en önemli figürlerinden biridir” dedi ve kararın oybirliğiyle alındığını ekledi.
Ancak İsveçli aktivist milyoner olma fırsatını reddetti ve spritüal bir müzik eşliğinde, ödülü almaktan onur duyduğunu ama parayı “mümkün olduğunca çabuk” bir biçimde çeşitli iklim davalarına bağışlayacağını söyleyen bir Instagram monoloğu yayınladı.
Vakıf ve İnsanlık Ödülü, 1955’te ölen İngiliz-Ermeni petrol kralı Kalust Sarkis Gülbenkyan’ın adını taşıyor. Döneminin en zenginlerinden biri ve Royal Dutch Shell’in çoğunluk hissedarı olan Gülbenkyan, kendisine ait pek çok petrol şirketi kurdu ve Irak petrolünün sömüren ilk insan olarak anılıyor. Bu da Ortadoğu’nun petrol zenginlerini, Batı tarafından ele geçirilmek üzere olgunlaştırmaya hizmet etmişti.
Bu ödülle gözler önüne serilen, petrol karşıtı bir iklim aktivistini dolaylı da olsa finanse eden tarihsel ölçekte önemli bir petrol patronu tablosunun barındırdığı ironi, internetin dikkatinden kaçmadı. Hem Thunberg destekçileri hem de onu küçümseyenler “karşı çıktığı çevre kirleticilerinin” parasının şimdi ona sponsor olmasındaki mizahı yakaladı.
(Çeviri: Ayşen Tekşen)
Kalust Sarkis Gülbenkyan kimdir?
1869’da Üsküdar’da doğan Gülbenkyan, uluslararası petrol sanayinin doğmasında ve gelişmesinde önemli rol oynamış, bu arada uluslararası siyasi ilişkilerde de etkili olmuş Ermeni asıllı Osmanlı Devleti vatandaşı bir petrol patronu.
İlköğrenimini Kadıköy’de Aramyan-Uncuyan okulunda yaptı, sonradan Saint Joseph Fransız Lisesi ‘ne geçti. Avrupa’da sürdürdüğü öğreniminin ilk durağında Marsilya’da bir süre kalarak Fransızcasını geliştirdi, sonra Londra’nın ünlü King’s College Üniversitesi’nden jeoloji mühendisliği diploması aldı.
1891’de 22 yaşındayken Kafkasya gezisine çıkmış, özellikle Bakü petrol yatakları, onu petrolün geleceğin yakıtı olacağı konusunda ikna etmiştir. Gezi hatıralarını kitap olarak yayınlamış, ayrıca ünlü şarkiyatçılık dergisi Revue des Deux Mondes için iki makale yazmıştır. Bu makalelerinin Osmanlı Devleti’nin ilgisini çekmesi üzerine, özellikle Osmanlı İmparatorluğu’nun petrol kaynaklarını ve özellikle de Mezopotamya’daki petrol rezervlerini ele alan bir raporu padişah II. Abdülhamit’e sunulmak üzere hazırlamıştır.
Bir sonraki aşamada Gülbenkyan, o dönemde Hollanda sömürgesi olan Endonezya’da keşfedilmiş petrol kaynağını değerlendirmek için kurulmuş Hollandalı Shell şirketinin, bir İngiliz-Hollanda ortaklığı haline getirilmesiyle doğan günümüzün petrol devi Royal Dutch Shell ‘in kuruluşunda yer alarak petrol sektörüne girmiştir. Bu şirket ABD de John D. Rockefeller tarafından kurulmuş zamanının diğer petrol devi Standard Oil ‘e rakip olarak ortaya çıkmaktaydı. Gülbenkyan, Royal Dutch Shell çerçevesinde Basra Körfezi kıyı şeridindeki petrol yataklarının işletilebilmesi için (özellikle Osmanlı İmparatorluğu ve İran nezdinde) gerekli girişimleri yürütmekle sorumluydu. 1898’de Paris ve Londra’daki Osmanlı elçiliklerine mali müşavir tayin edilmesiyle Gülbenkyan bir yandan da aynı zamanda bir Osmanlı memuru sıfatı edinmişti. Bu arada İngiliz vatandaşlığını da almıştır.
Bu çerçevede, 1912’de Irak petrol yataklarını işletmek üzere, Royal Dutch Shell’in yüzde 25, Alman yatırımcıların toplam yüzde 25, Türkiye Milli Bankası’nın yüzde 35 ve Kalust Gülbenkyan’ın da yüzde 15 hissesine sahip olacağı Turkish Petroleum Company (T.P.C.) kurulmuştur. 1913-14’te Anglo-Persian Oil Company ‘nin de ortaklığa dahil olmasıyla hisselerde yeni ayarlamalar yapılmış, Gülbenkyan’ın hissesi yüzde 5’e indirilmiştir. “Mr. Five Percent” (Bay yüzde beş) lakabı o dönemden kalmadır. I. Dünya Savaşı’nda Osmanlı İmparatorluğu’nun parçalanmasıyla kurulan Irak hükûmeti ile Turkish Petroleum Company arasındaki müzakereleri de Gülbenkyan yürütmüş, ve T.P.C.’nin 1925’te gerekli imtiyazı almasını sağlamıştır. Ancak bu aşamada ABD şirketleri de devreye girmiştir. Bunun üzerine Gülbenkyan bir kez daha taraflar arasında arabuluculuk yaparak, Anglo-Persian Oil Company, Royal Dutch Shell Group, Compagnie Française des Pétroles ve Near East Development Corporation (Amerikan petrol şirketlerinden oluşan bir konsorsiyum) arasında Red Line Agreement (Kırmızı Çizgi Anlaşması) olarak bilinen anlaşmanın 1928’de akdedilmesini sağlamış, Osmanlı İmparatorluğu’nun eski toprakları üzerinde anlaşma taraflarının söz sahibi olacağı petrol yatakları arasındaki kırmızı çizgileri bizzat çizmiştir. Yüzde beşlik payını Turkish Petroleum Company’nin yerine yeni kurulan Iraq Petroleum Company bünyesinde de muhafaza etmiştir.
